haymard

Ուրբաթ, 15 Դեկտեմբերի
HayMard.am

Մեծը ՄԵԾ մեռելների մասին

Գարեգին Նժդեհ
Գարեգին Նժդեհ

Իր ընտիր մեռելների պաշտամունքը չունեցող ժողովուրդը՝ ապերախտ ու բարբարոս, անարժան է անկախ հայրենիքի, որը միշտ էլ նահատակների սրբազան աճյունից կբարձանա։
Գարեգին Նժդեհ

Խոջիվանքի գերեզմանատուն կամ Հավլաբարի պանթեոն

Րաֆֆու գերեզմանը Խոջիվանքի պանթեոնում
Րաֆֆու գերեզմանը Խոջիվանքի պանթեոնում

Կոչվում է նաև հայ գրողների և հասարակական գործիչների Հավլաբարի պանթեոն: Հիմնադրվել է XVII դարում՝ Վրաց Ռոստոմ թագավորի ատենադպիր, ժամանակի «ուսյալ և կրթյալ այրերից» Աշխարհբեկ Բեյբությանի՝ թագավորից իբրև նվեր ստացած գերեզմանատեղում: Թագավորը նրան շնորհել է նաև «խոջա» (պարսկերեն է. նշանակում է տեր) պատվանունը: Գերեզմանատեղում կառուցվել է խոջայի վանքը, որը ժամանակի ընթացքում հնչյունափոխվել է և դարձել Խոջիվանք: Վանքի շրջակայքը ժամանակին վերածվել է հայկական գերեզմանատան, որտեղ թաղվել են 1000-ից ավելի ճանաչված հասարակական, գրական և մշակույթի գործիչներ: 1930-ական թվականներին գերեզմանատունն ավերվել է. միայն բեմանկարիչ Գրիգոր Շարբաբչյանի ջանքերով է հաջողվել փրկել սակավաթիվ աճյուններ և Րաֆֆու շիրմաքարի շուրջը ձևավորել ներկայիս պանթեոնը: Պանթեոնը ձևավորվել է ճարտարապետ Ռուբեն Աղաբաբյանի նախագծով. բացվել է 1961 թ-ին, հիմնովին նորոգվել 2002 թ-ին:

Րաֆֆու, Հովհ. Թումանյանի, Մուրացանի, Ծերենցի, Գ. Արծրունու, Ջիվանու, Նար-Դոսի, Հ. Հակոբյանի, Հ. Աղաբաբի, Մ.Եկմալյանի և այլ մեծերի (ավելի քան երեսուն հայ երախտավորների) աճյուններն են գտնվում Թբիլիսիի հայ մշակութային գործիչների պանթեոնում։ Նրանց աճյունները նախկին Խոջիվանքի գերեզմանատան տարբեր անկյուններից, ինչպես նաեւ քաղաքի այլ վայրերից Րաֆֆու հուշասյան մոտ են բերվել եւ թաղվել XX դ. երեսունական թվականներին գեղանկարիչ Գիգո Շարբաբչյանի (1884-1942) նախաձեռնությամբ եւ մի քանի նվիրյալների օժանդակությամբ՚։ Այդ վտանգավոր տարիներին, երբ նախատեսված էր Խոջիվանքի գերեզմանատան տարածքում հիմնել <Բարեկամության զբոսայգի>, Շարբաբչյանը, իր կյանքը վտանգի ենթարկելով, գերեզմանոցում հանգչող ավելի քան հազար հայ մտավորականների աճյուններից կարողացավ փրկել միայն երեք տասնյակը՚ (Բ. Սեյրանյան, Օ. Օքրոյան, Պանթեոն մեծաց, Թբիլիսի, 1996)։

1930-ական թվականներին Երեւանում հիմնադրվեց Գրողների եւ մշակույթի գործիչների պանթեոնը (այժմ՝ Կոմիտասի անվան զբոսայգու պանթեոն)։
1940 թ., երբ փակվում էր Երեւանի ամենահին եւ խոշոր գերեզմանատներից մեկը՝ Կոզեռնը, Երեւանի հարավարեւելյան մասում հիմնադրվեց քաղաքային կենտրոնական գերեզմանատունը (Թոխմախի գերեզմանատուն), որի միջնամասը վերածվեց Երեւանի քաղաքային պանթեոնի (Նոր պանթեոն)։
1936-57 թթ., երբ Կոմիտասի անվան զբոսայգու պանթեոնը (Հին պանթեոնը) ՙարգելված՚ էր, նշանավոր մարդկանց աճյունները՝ Փանոս Թերլեմեզյան (1866-1941), Արուս Ոսկանյան (1889-1943), Մանուկ Աբեղյան (1865-1944), Հասմիկ (1883-1956), Արմեն Տիգրանյան (1879-1950), Հրաչյա Աճառյան (1876-1953), Դերենիկ Դեմիրճյան (1877-1956) եւ ուրիշներ ամփոփում էին քաղաքային պանթեոնում։ Տարիների ընթացքում քաղաքային պանթեոնում հուղարկավորված նշանավոր մարդկանց մոտ սկսեցին թաղել նաեւ նրանց ընտանիքի անդամներին եւ հարազատներին։ Այսօր քաղաքային պանթեոնը՝ այդ հսկայատարած պատմական հուշարձանը (մոտ 1300 շիրիմ), խիստ մտահոգիչ վիճակում է գտնվում եւ անհապաղ միջոցներ ձեռք առնելու, այն ավերումից, շիրիմները ոչնչացումից փրկելու կարիքն ունի (Ա.Խանջյան, Լքված եւ անհետացող շիրիմներ)։

ՄՀԵՐԻ ԴՈՒՌ /Վան/

ՄՀԵՐԻ   ԴՈՒՌ   /Վան/
Աշտիշատում՝ Տարոն գավառի Քարքե լեռան լանջին է եղել հայերի հեթանոսական կրոնական կենտրոնը, Հայոց քրմապետի աթոռանիստը։ Քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն հռչակելուց հետո Աշտիշատի տաճարի եւ բագանց անդրիների տեղում հիմնվել է Հայաստանի առաջին Մայր եկեղեցին, այնտեղ է թաղվել Սահակ Ա Պարթեւ կաթողիկոսը։

Մեծ Հայքի Բագրեւանդ գավառում, Նպատ լեռան ստորոտին է եղել նախաքրիստոնեական Հայաստանի մեկ այլ խոշոր կրոնական կենտրոն Բագավանը։ Ավանդության համաձայն այստեղ է թաղվել Մաժան քրմապետը՝ Արտաշես Ա թագավորի որդին, որի գերեզմանին եղբայրը՝ Տիգրան Ա արքան, կառուցել է տաճար, ուր հյուրընկալվել են անցորդները։ Հայաստանում քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն հռչակելուց հետո Գրիգոր Ա Լուսավորիչը Բագավանում կառուցել է եկեղեցի, որը դարձել է Արշարունիք եւ Բագրեւանդ գավառների եպիսկոպոսանիստ կենտրոն։
Դարանաղիի Անի ամրոցում են գտնվել Արամազդ աստծո գլխավոր տաճարը եւ հայ Արշակունի թագավորների դամբարանը (I-IV դդ)։ 359 թ. պարսից Շապուհ 2-րդ արքան, գրավելով Անի-Կամախը, քանդել է Արշակունիների տոհմական գերեզմանոցը եւ փորձել հանգուցյալների աճյունները փոխադրել Պարսկաստան։ Հայոց սպարապետ Վասակ Մամիկոնյանը հաղթական ճակատամարտում թշնամուց ազատել է հիշյալ մասունքները եւ թաղել Աղձքում (այժմ՝ գ. Ձորափ, Աշտարակի տարածաշրջանում)։
Պանթեոններ են ունեցել նաեւ իշխանական տոհմերը, կրոնական խոշոր կենտրոնները (Էջմիածնի Մայր տաճար, Մշո Ս.Կարապետի վանք, Նորավանք, Թիֆլիսի Խոջիվանք եւ այլն)։

Նեմրութ լեռան պանթեոն

Արձանախումբ Նեմրութ լեռան գագաթին
Արձանախումբ Նեմրութ լեռան գագաթին

Նեմրութ լեռան գագաթ, որտեղից կբացվի Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան հատվածի` Տավրոսյան լեռների և Եփրատ գետի անմոռանալի տեսարան: 
Նեմրութի գագաթին է գտնվում Կոմագենի Անտիոքոս I Թեոս արքայի դամբարանը, որը ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ է: 
Անտիոքոսը հռչակել էր իրեն Ալեքսանդր Մակեդոնացու և Դարեհ I-ի հետնորդը, նրա տոհմը կապված էր Երվանդունիների հետ: Անտիոքոսին թագադրել էր Տիգրան Մեծ արքայից արքան: Այստեղ են գտնվում Զևս-Արամազդի, Ապոլոն-Միհրի (Տիրի), Հերակլես-Վահագնի, Անահիտի (Ֆորտունայի) հելլենիստական և հայ հեթանոսական աստվածությունների գահին բազմած յոթ մետրանոց արձանները:

Անտիոքոս Ա Երվանդունի թագավորի (մ.թ.ա. 69-34 թթ.) Նեմրութ լեռան (Հայկական Տավրոսի Մալաթիայի լեռներ) վրա հիմնադրած դամբարանաբլուր-սրբավայրը հայտնաբերվել է 19-րդ դարում: Լեռան լանջին, արհեստական հարթակներին դրված են արձաններ հունատառ արձանագրություններով եւ այլ կոթողներ: Արձանները, որոնց բարձրությունը 8-10 մետր է, կառուցված են կրաքարե խոշոր վեմերից եւ պատկերում են աստվածների ու Անտիոքոս Ա-ին՝ գահավորակներին բազմած: Կենտրոնում Արամազդի արձանն է, որի մի կողմում դրված են Միհրի եւ Վահագնի, մյուսում` Կոմմագենե երկրի դիցուհու եւ Անտիոքոս Ա-ի արձանները: Թագավորը պատկերված է հայկական` տիգրանյան թագով: Ուղղանկյուն սալերի վրա քանդակված են թագավորի նախնիների պատկերները: Գահավորակներին Անտիոքոսը դրոշմել է արձանագրություններ, որոնցում հիմնավորում է դամբարան-սրբավայրի կառուցման անհրաժեշտությունը, ազդարարում իր եւ նախնիների պաշտամունքի արարումը: Արձանագրությունները վկայում են, որ Կոմմագենեի թագավորական տունը սերում է Երվանդունիներից եւ մ.թ.ա. IV-III դարերում Կոմմագենեն Հայաստանի մասն է կազմել:

Կոմիտասի անվան զբոսայգու պանթեոն

Կոմիտասի արձանը շիրիմի մոտ
Կոմիտասի արձանը շիրիմի մոտ

Հիմնադրվել է 1936 թ-ին, երբ Կոմիտասի աճյունը մահից 1 տարի անց Ֆրանսիայից տեղափոխվել է Երևան և ամփոփվել այդտեղ: Հետագայում գերեզմանատունը վերածվել է մշակույթի գործիչների և անվանի մարդկանց պանթեոնի: Կոմիտասի անվան պանթեոնում են թաղված նաև Մարտիրոս Սարյանի (Սարյան Լուսիկ, 1893–1974 թթ.), Ավետիք Իսահակյանի (Իսահակյան Սոֆյա, 1882– 1966 թթ.), Ստեփան Զորյանի (Զորյան Սաթենիկ, 1901–1975 թթ.) կանայք: Պանթեոնից քիչ հեռու՝ մեկուսի մի անկյունում, բանաստեղծուհի Շուշանիկ Կուրղինյանի (1876–1927 թթ.) գերեզմանն է:
Այս զբոսայգու տարածքը մինչև 1930-ականների կեսերը եղել է հին գերեզմանատուն։ Տեղացիներն այն կոչել են <<Մլեր>>։ Մինչև օրս էլ պահպանվել է հնագույն գերեզմանատան կրաշաղախ պարսպից մի հատված։1930-ականներին Երևանի քաղխորհրդի գործկոմի որոշմամբ փակվում է գերեզմանատունը։ Ամայի տարածքում հիմնադրվում է զբոսայգի։ Նորաստեղծ այգու մի անկյունը Աղասի Խանջյանի նախաձեռնությամբ վերածվել է գրականության և արվեստի գործիչների գերեզմանատան։Երկար տարիներ պանթեոնի տարածքն անուշադրության էր մատնված։ Միայն 1969թ., Ստեփան և Ռուզան Քյուրքչյանների հովանավորությամբ, կառուցվել են տուֆակերտ, քանդակազարդ հյուսիսային պատն ու միջնապատը։ Դրանից հետո եղել են միայն մասնակի նորոգումներ։ Կոմիտասի անվան զբոսայգու պանթեոնը հիմնանորոգվել է 2005թ.։

Օգտագործող Գաղտնաբառ